Η συζήτηση σχετικά με την ανάγκη επιστροφής διαφόρων έργων τέχνης στην πατρίδα τους, στη χώρα από την οποία λεηλατήθηκαν και έφυγαν με το έτσι θέλω, αφορά όχι μόνο εμάς τους Έλληνες με τα γλυπτά του Παρθενώνα που άρπαξε ο Ελγίνος αλλά και άλλους λαούς.
Για παράδειγμα οι κάτοικοι της Αιγύπτου που είναι Άραβες και καμμία σχέση δεν έχουν με τους αρχαίους Αιγυπτίους, θέλουν κι αυτοί πίσω τα κλεμμένα. Ίσως αν δεν γνώριζαν μετά βεβαιότητος οι Ιταλοί ότι ο ίδιος ο Λεονάρντο ντα Βίντσι έφερε την Τζοκόντα στη Γαλλία, να την ζητούσαν σήμερα πίσω από τους Γάλλους. (Άσχετο αλλά σχετικό: στην Τουρκία για να μην αναφερθεί η λέξη Ελλάδα, οι ξεναγοί παρουσιάζουν όλες τις ελληνικές αρχαιότητες ως ρωμαϊκές...) Και στην υποθετική περίπτωση που κάποιοι θα διεκδικούσαν την επιστροφή των τμημάτων του ναού της Περγάμου από το μουσείο του Βερολίνου, ποιοι θα ήταν αυτοί; Οι απόγονοι των Σελευκιδών του Μεγ.Αλεξάνδρου που έφτιαξαν τον ναό και θα μπορούσαν ίσως να είναι οι σημερινοί κάτοικοι της Μακεδονίας, της μίας και μοναδικής όπως την αντιλαμβανόμαστε εμείς οι Έλληνες, οι Τούρκοι στων οποίων το έδαφος βρίσκεται σήμερα η Πέργαμος ή οι βόρειοι γείτονες που επισήμως έχουν τη λέξη Μακεδονία στο όνομα του κράτους τους;
Το θέμα είναι πολύπλοκο και ακανθώδες διότι φυσικά έχει να κάνει με την ιστορία και με την σημερινή της ερμηνεία. Αποικιοκράτες, δουλέμποροι, αδίστακτοι τυχοδιώκτες, πραγματικοί ή επίδοξοι αρχαιολόγοι, όλοι αυτοί, νοιώθοντας ανώτεροι, πιο έξυπνοι, πιο πονηροί, πιο δυνατοί από τους ντόπιους, αποφάσισαν σε εποχές παρελθούσες, με άλλες αξίες και διαφορετική άποψη για τα ανθρώπινα δικαιώματα, να οικειοποιηθούν ό,τι δεν ήταν δικό τους. Τα μεγάλα μουσεία του δυτικού κόσμου βρίθουν από αρχαιοελληνικά ή ρωμαϊκά αγάλματα, από αιγυπτιακές μούμιες και άλλους πολλούς θησαυρούς που τον 18ο αιώνα, ίσως και νωρίτερα ή και αργότερα, πήραν τον δρόμο της Εσπερίας.
Τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει κάποιες κινήσεις καλής θελήσεως από ορισμένες χώρες και στα πλαίσια της διπλωματίας της τέχνης έχει επιστραφεί μικρός αριθμός από τα κλεμμένα στα κράτη που τα διεκδικούν.
Στο Βερολίνο, στο πολιτιστικό κέντρο Humboldt Forum, μπορεί κανείς να μάθει πολλά για την εκμετάλλευση ολόκληρων λαών από τους αποικιοκράτες. Οι πεποιθήσεις κλονίζονται όταν βλέπει κανείς την ιστορία από αυτή την σκοπιά. Εδώ εκτίθενται και τα λεγόμενα Χάλκινα γλυπτά του Μπενίν, μια σειρά γλυπτών κεφαλών και άλλων αντικειμένων από το άλλοτε ισχυρό βασίλειο του Μπενίν, το οποίο δεν είναι πλέον βασίλειο αλλά ανήκει σήμερα γεωγραφικά στη νοτιοδυτική Νιγηρία και είναι άλλο από την χώρα Μπενίν, την πρώην Δαχομέη.
Αυτά τα έργα τέχνης του 13ου αιώνα που λέγονται μεν χάλκινα αλλά είναι φτιαγμένα από κάποιο άλλο κράμα μετάλλων, απεικονίζουν πρόσωπα με έντονα χαρακτηριστικά και έχουν αξιοθαύμαστες ανάγλυφες λεπτομέρειες. Είναι γνωστό ότι έπεσαν στα χέρια στρατιωτών της Βρετανικής Αυτοκρατορίας στην διάρκεια κατακτητικού πολέμου στην Αφρική το 1897. 200 τέτοια αντικείμενα βρίσκονται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο ενώ τα υπόλοιπα πουλήθηκαν σε διάφορα μουσεία της Ευρώπης.
Το 2022 η Γερμανία αποφάσισε να επιστρέψει τα δικά της στη Νιγηρία αλλά ορισμένα εκτίθενται ακόμα για κάποιο διάστημα στο Βερολίνο οπότε οι επισκέπτες της γερμανικής πρωτεύουσας μπορούν να τα θαυμάσουν και να μάθουν την ιστορία τους. Τον Μάϊο του 2023 επέστρεψε και το Μουσείο Horniman του Λονδίνου τα δικά του χάλκινα γλυπτά του Μπενίν στη Νιγηρία.
Και σήμερα υπάρχουν κατακτητικοί πόλεμοι, είτε κανονικοί είτε μέσω του εμπορίου ή του τουρισμού. Μήπως όλοι συμμετέχουμε σ’ αυτούς με τον τρόπο μας;
Οι πεποιθήσεις κλονίζονται ξανά και ξανά.
Κείμενο: Λητώ Σεϊζάνη