Υπάρχει μια παγκόσμια συμφωνία που έχει ορίσει το χρήμα ως μέσο ανταλλαγής της αξίας. Αυτή η συμφωνία που από μόνης της είναι ένα δείγμα πολιτισμού, έχει αλλάξει πολλές μορφές στο πέρασμα του χρόνου.

Στο σημερινό άρθρο λοιπόν αναρωτιόμαστε ποιος τρόπος ανταλλαγής αξίας είναι ο καλύτερος, και τι είναι το χρήμα τελικά;

Αντιπραγματισμός: Οι άνθρωποι από τα πρώιμα χρόνια όπου συγκροτήθηκαν σε κοινωνίες, ακριβώς επειδή είχαν καθημερινές ανάγκες τις οποίες έπρεπε να καλύψουν άρχισαν να ανταλλάσσουν πράγματα που κατείχαν με πράγματα που τους έλλειπαν. Το πρόβλημα με αυτή τη διαδικασία ήταν τι γινόταν αν κάποιος ήθελε κάτι και η άλλη πλευρά δεν ήθελε αυτό που πρόσφερε ο πρώτος; Θα πρέπει ο πρώτος να προσφέρει κάτι σε κάποιον τρίτο, εκείνος κάτι άλλο σε κάποιον άλλο και αυτό θα συνεχίζονταν μέχρι η διαδικασία να έφτανε στον κατάλληλο ο οποίος θα μπορούσε να δώσει στον πρώτο αυτό που ήθελε εξ’ αρχής.

Περιεκτικό χρήμα: Για να αποφευχθεί λοιπόν η κατασκευή αναλογιών κάθε πιθανού συνδυασμού πραγμάτων μεταξύ τους, άρχισε να ορίζεται μια τιμή για το κάθε πράγμα βάσει ενός κοινού αγαθού με το οποίο οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αγοράσουν τα πράγματα που χρειάζονταν χωρίς να προσφέρουν κάποιο άλλο πράγμα ως αντάλλαγμα. Το αγαθό αυτό αρχικά ήταν το μέταλλο και πιο συγκεκριμένα ο χρυσός, κάτι αρκετά δύσκολο να παραχαραχθεί και ανθεκτικό στο χρόνο. Έτσι οι άνθρωποι πρόσφεραν τα κοσμήματά τους ώστε να κατακερματιστούν σε συγκεκριμένο μέγεθος και μάζα, δημιουργώντας έτσι ένα είδος χρήματος που περιείχε την αξία του σε πολύτιμο μέταλλο (περιεκτικό χρήμα).

Αντιπροσωπευτικό χρήμα: Ενώ λύθηκε το πρόβλημα του αντιπραγματισμού το νέο πρόβλημα που παρουσιάστηκε ήταν ότι τα κέρματα όντας μεταλλικά ήταν κάπως βαριά, δύσκολα στη μετακίνηση, και αρκετές φορές χάνονταν κατά τη μεταφορά τους, ενώ όταν κάποιος μάζευε πάρα πολλά παρουσιαζόταν έλλειψη στην αγορά και δυσκολία στις συναλλαγές για τους υπόλοιπους (πρόβλημα ρευστότητας).  Έτσι δημιουργήθηκαν οι πρώτες τράπεζες όπου οι άνθρωποι κατέθεταν τα κέρματά τους για ασφάλεια και ο τραπεζίτης τους έδινε μια απόδειξη για την κατοχύρωσή τους. Όταν κάποιος λοιπόν ήθελε να κάνει μια συναλλαγή πήγαινε στην τράπεζα, έδινε την απόδειξη, έπαιρνε τα κέρματά του και τα αντάλλασσε με το προϊόν που ήθελε. Γρήγορα όμως οι άνθρωποι κατάλαβαν ότι μπορούσαν να «κόψουν δρόμο» και αντί κάθε φορά που ήθελαν να αγοράσουν κάτι να πηγαίνουν στην τράπεζα να πάρουν τα κέρματά τους, πλήρωναν απευθείας με την απόδειξη τον έμπορο/προμηθευτή. Έτσι λοιπόν τα κέρματα παρέμεναν στην τράπεζα, ενώ οι αποδείξεις μπορεί να μην περιείχαν αξία, εσωτερικά αντιπροσώπευαν όμως μιαν αξία, γι΄αυτό και ονομάστηκαν αντιπροσωπευτικό χρήμα.

Παραστατικό χρήμα: Αυτή η διαδικασία συναλλαγών όμως οδήγησε την τράπεζα να κάνει ένα βήμα παραπέρα για την ανάπτυξή της ως επιχείρηση και όχι μόνο ως φύλακας των κερμάτων. Αφού ελάχιστοι πήγαιναν να ζητήσουν τα κέρματά τους, η τράπεζα άρχισε να τα δανείζει (με το αζημίωτο φυσικά=τόκος) σε ανθρώπους που τα χρειάζονταν για να κάνουν κάτι, όπως π.χ. να αγοράσουν ένα σπίτι. Έτσι όσοι εισέπρατταν τα κέρματα από τους δανειολήπτες, τα πήγαιναν και πάλι στην τράπεζα για να λάβουν τις αντίστοιχες αποδείξεις. Κατ’ αυτό τον τρόπο όμως ενώ η ποσότητα των κερμάτων παρέμενε η ίδια, ο αριθμός των αποδείξεων αυξάνοταν, γιατί για τα ίδια κέρματα έπαιρναν απόδειξη κατοχής περισσότερα του ενός άτομα. Το αποτέλεσμα ήταν κάθε απόδειξη να αξίζει λιγότερο και όσο η διαδικασία αυτή συνεχιζόταν η αξία έπεφτε και άλλο, δημιουργούνταν δηλαδή πληθωρισμός (φέτος αγοράζω λιγότερα πράγματα με το ίδιο ποσό απ’ ότι αγόραζα πέρσι). Για να αντιμετωπιστεί αυτό το πρόβλημα ο τρόπος ήταν να αποδεσμευτούν οι αποδείξεις από τα κέρματα. Το επιχείρημα ήταν ότι η αξία των αποδείξεων δεν βρίσκεται στην αντιστοίχισή τους με τα μεταλλικά κέρματα αλλά στην εμπιστοσύνη που έχουν οι άνθρωποι στις τράπεζες ότι κρατούν την ποσότητά τους ελεγχόμενη. Η πίστη αυτή οδήγησε στη δημιουργία του Πιστωτικού Συστήματος των Τραπεζών και οι αποδείξεις μετατράπηκαν σε παραστατικό χρήμα (FIAT money). Με την πάροδο του χρόνου όμως και με δεδομένο ότι το παραστατικό χρήμα δεν αντιστοιχίζονταν με μια συγκεκριμένη ποσότητα κερμάτων έγινε μέσο πολιτικής των εκάστοτε κυβερνώντων και συχνά οδηγούσε σε πληθωρισμό καθώς σε περιόδους κρίσης μπορούσε να παραχθεί όλο και περισσότερο από τις κεντρικές τράπεζες. Και βέβαια η διαδικασία αυτή συχνά συνδέεται και με άλλες κοινωνικές μεταβολές όπως αύξηση της ανεργίας, συσσώρευση πλούτου, κλπ.

Εσύ ποιον τρόπο ανταλλαγής της αξίας από τους παραπάνω θα επέλεγες;

Πριν απαντήσεις έχε στο νου σου ότι το χρήμα δεν είναι τίποτα άλλο από ένα μέσο ανταλλαγής της αξίας και είναι φυσιολογικό σε οποιαδήποτε μορφή του να έχει πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Επίσης, όπως συμβαίνει και με πολλά πράγματα στη ζωή, το χρήμα ως έννοια είναι ουδέτερο, η χρήση που του κάνουμε του δίνει θετικό ή αρνητικό πρόσημο.

Για σένα τι είναι το χρήμα τελικά;

Κείμενο: Κωνσταντίνος Παπαλίτσας